Un salto notable prodúcese cando comeza entre os homínidas a codificación de signos (sons e xestos). Daquela os signos codificados fíxanse con máis permanencia (signos e símbolos gravados). Estes signos melloran a comunicación que relaciona aos individuos entre si e relata cuestións de importancia para eles referidas ao ámbito en que viven. A memoria amplíase e non é xa só transmisión xenética e memoria individual, senón que grazas á codificación de sinais, os datos poden almacenarse e transmitirse sínicamente, crecendo a información e a experiencia social.
Posteriormente, dáse un segundo salto de importancia: os datos de memoria independízanse do aparello xenético e do individuo, aparecendo a memoria dispersa, que vai prosperando desde os primeiros sinos en muros e tablillas de arxila até alfabetos que posibilitan textos, bibliotecas, centros de ensino, etcétera. O aspecto máis relevante que operou aí, é que o psiquismo sale de si, plásmase no mundo.
A locomoción vai parellamente ampliándose, grazas á inventiva que crea aparellos naturalmente inexistentes por unha banda, e domestica vexetais e animais por outra, permitindo o traslado por auga, estepa, montaña e bosque. Desde as poboacións nómades até a locomoción e a comunicación que nos nosos días alcanza un notable desenvolvemento.
A nutrición perfecciónase desde a primitiva recolección, caza e pesca até a domesticación do vexetal dos primeiros agricultores. Segue desenvolvéndose coa domesticación de animais e con progresivos sistemas de almacenamento, conservación e síntese de novos alimentos, e a súa consecuente distribución.
A reprodución vai organizando os primeiros grupos sociais de horda, tribo e familia, que coa instalación en lugares fixos vai dando lugar a poboacións rudimentarias. Estas, máis tarde, adquiren complexa forma de organización social coa participación concomitante de distintas xeracións nun mesmo momento histórico e xeográfico. A reprodución vai sufrindo importantes transformacións até o momento actual no que se albiscan xa técnicas de produción, modificación, conservación e mutación de embrións e xenes.
O psiquismo foi facéndose complexo, ao par que reflicte as súas anteriores etapas. Especializa tamén aparellos de respostas como son os centros neurohormonales que desde unha orixinal función vexetativa foi desenvolvéndose até un intelecto de complexidade crecente. Segundo o grao de traballo interno e externo, a conciencia gañou niveis desde o soño profundo ao semisoño e, ulteriormente, a unha vixilia cada vez máis lúcida.
O psiquismo aparece como o coordinador da estrutura ser vivo-medio: é dicir, da estrutura conciencia-mundo. O resultado de tal coordinación é o equilibrio inestable en que esta estrutura vai traballar e procesar. A información externa vai chegar ao aparello especializado que traballará en distintas franxas de captación. Estes aparellos son os sentidos externos. A información do medio interno, do intracorpo, chegará aos aparellos de captación que son os sentidos internos. As pegadas desta información interna e externa e tamén as pegadas das operacións mesmas da conciencia nos seus distintos niveis de traballo, van recibirse no aparello de memoria. Así, o psiquismo vai coordinar datos sensoriais e gravacións de memoria.
Por outra banda, o psiquismo nesta etapa do seu desenvolvemento conta con aparellos de resposta ao mundo, respostas moi elaboradas e de distinto tipo (como son as respostas intelectuais, emotivas ou motrices). Estes aparellos son os centros. No centro vexetativo están as bases orgánicas das funcións vitais do metabolismo, reprodución e locomoción (aínda cando esta especializouse no centro motriz), así como tamén os instintos de conservación e de reprodución. O psiquismo vai coordinar estes aparellos e tamén as funcións e instintos vitais.
Ademais, no ser humano dáse un sistema de relación co medio ao que non se pode considerar como un aparello con localizacións neurofisiolóxicas, e ao que chamamos “comportamento”. Un caso particular do comportamento psicolóxico na relación interpersoal e social é o da “persoalidade”. A estrutura de persoalidade vai servindo á adaptación tendo que axustarse continuamente a situacións distintas e variables do medio interpersoal; esta capacidade de adecuación acertada, esixe dunha complexa dinámica situacional que o psiquismo tamén deberá coordinar mantendo a unidade da estrutura completa.
Por outra banda, o proceso biolóxico polo que atravesa unha persoa -desde o nacemento e a nenez, pasando pola adolescencia e a mocidade, até a madurez e a vellez-, vai modificando marcadamente a estrutura interna que atravesa etapas vitais de distintas necesidades e relacións ambientais (ao comezo dependencia do ambiente, logo instalación e expansión no mesmo tendendo a conservar a posición para, finalmente, afastarse). Tamén este proceso vai necesitando dunha precisa coordinación.
A efectos de lograr unha visión integrada do traballo do psiquismo humano, presentaremos as súas distintas funcións que se poderían chegar a localizar fisiolóxicamente (1). Tamén teremos en conta o sistema de impulsos capaz de xerar, trasladar e transformar información entre os aparellos.
