- Apéndice: Bases fisiolóxicas do psiquismo.

 Sentidos

Os sentidos son os límites do sistema neuroendócrino aptos para enviar sinais de información achega do medio exter­no e interno aos centros de procesamento, coordinación e resposta. A especialización informativa é realizada por células (ou equipos de células) conversoras de enerxía ambiental que teñen a propiedade de transformar impulsos heteroxé­neos proviñentes do exterior a elas, en impulsos homoxéneos comúns a todo tipo de sentido. A forma de enerxía que chega aos recepto­res é variada: mecánica (como presión ou contacto), electromagnética (como luz ou calor), química (como cheiro, sabor, contido de osíxeno-an­hídrido carbónico en sangue). Estas formas de enerxía heteroxénea, sofren xa en cada receptor sensorial un primeiro procesamiento e convértense en impulso nervioso chegando aos centros de información como “bits” (sinais) que difiren entre si en canto á frecuencia de sinal e si­lencio. As células receptoras son numerosas na súa clase e actividade trans­formadora, recoñecéndose polo momento ao redor de 30 tipos distintos, que se estruturan de modo particular dando lugar aos chamados “sentidos”.

As variables enerxéticas do ambiente, no entanto, son moito máis numerosas que a cantidade de sentidos aptos para recollelas, como sucede no caso da vista, receptor de só 1/70 partes do espectro electro­mag­­nético aceptado e que é recoñecido como luz visible. Este caso mos­tra como os receptores son especializacións de detección fe­nomé­nica restrinxida, derivando disto, enormes franxas de silencio para o equipo de percepción. Aquí admitimos outro seis casos máis (oído, olfacto, gusto, tacto, kinestesia e cenestesia) do cal resulta unha enorme franxa de silencio perceptual, si súmanse as insuficiencias de cada sentido. Importa considerar aos receptores con respecto á distancia da fonte emisora (telerecepción, exterocepción, interocepción, etcétera); á distribución dos receptores no corpo; ás vías sensorias polas que se desprazan os impulsos homoxéneos e aos centros de procesamento e coordinación aos que estes impulsos homoxéneos chegan. Alí diferéncianse novamente resultando a “vivencia informativa”, que permite ao aparello facer distincións perceptuais, para traballar posteriormente con estruturas de interpretación e estruturas de resposta adecuadas á “porción” de mundo detectado. Chamamos “franxa perceptible” á forma particular de enerxía á cal un receptor é máis sensible. Exemplificando: o estímulo adecuado para as células receptoras do ollo, é a luz; a presión é captada especificamente por outro tipo de re­cep­­tor­es, pero a presión sobre o globo ocular estimulará tamén aos re­ceptores luminosos. Disto resulta que existen franxas específicas para cada tipo de receptor e non específicas que en determinadas condicións poden ampliar ou reducir os seus limiares considerablemente. É ne­cesario distinguir ademais entre a franxa (que se refire á calidade do fenómeno) e os limiares (que se refiren á cantidade ou intensidade) do fe­nómeno. Estes limiares traballan con captacións mínimas e con máximos variables de tolerancia. Cada sentido foi organizado tendo en conta:

1. Órgano: inclúe unha mínima descrición anatómico-fisiolóxica do órgano ou dos receptores segundo fóra o caso.

2. Mecánica: describe, simplificadamente, os posibles modos de operación dos receptores ao transformar a enerxía proviñente do medio en impulso nervioso.

3. Vía nerviosa e localización: indica brevemente o camiño que seguen eses impulsos até o punto de destiño na zona correspondente da cortiza.

O explicado, vale para os sentidos externos. En canto aos internos (ki­nestesia e cenestesia) hai pequenas variacións expositivas debido ás particularidades que presentan.

 Vista

Órgano. Os ollos son órganos complexos sensibles á luz. Pola súa localización permiten ao ser humano, unha visión tri­di­men­­sional dos obxectos. Desde logo que a visión tri­di­men­sional está integrada a un sistema de interpretación per­cep­tual bas­tan­te máis complexo que o órgano mesmo. Equipados con mús­culos rectos e oblicuos, posúen unha amplitude de movemento inferior a 180º. Desde hai tempo vense describin­do alegoricamente ao ollo como unha cámara fotográfica: uns sis­­tema de “lentes” (córnea e cristalino), enfoca as imaxes sobre un estrato fotosensible (retina) situado no fondo do ollo; pálpebras e iris contribúen á protección dos sis­tema e á re­gulación (a modo de diafragma no segun­do ca­so) da in­tensidade luminosa recibida polos receptores.

Mecánica. Acéptase que a retina é unha delgada película composta por varias capas de células nerviosas. A luz pasa a través delas até Che­gar aos fotorreceptores. A estes agrupáronos en dous tipos principais: a) de corpos grosos ou “conos” que se atopan concentrados sobre todo no centro da retina (fovea) e que informarían sobre cores, traballando mellor a plena luz, e b) de corpos finos chama­dous “bastonci­llos” concentrados máximamente na periferia retinal, máis numerosos que os conos e sensibles á penumbra, informarían sobre claroscuros. Conos e bastoncillos conteñen pigmentos que ao absorber distintos tipos de luz resultarían alterados na súa estrutura molecular. Esta alteración estaría relacionada co impulso nervioso que é enviado ao cerebro.

Vía nerviosa e localización. Xa transformado o impulso externo en impulso nervioso, viaxa a través do nervio óptico pasando, logo de etapas intermedias, á cortiza occipital de ambos os hemisferios cerebrais.

 Ouvido

Órgano. As ondas sonoras, penetrando polos condutos do ouvido externo, golpean a membrana timpánica que retransmite as vibracións a tres hosiños localizados no oído medio. Estes, traballando a modo de palancas, amplifican as vibracións recibidas de 10 a 15 veces, e retransmítenas aos líquidos da cóclea, onde son convertidas en impulsos nerviosos (oído interno).

Mecánica. A cóclea ou caracol, está dividida internamente e ao longo, por dúas membranas, formándose tres túneles ou escalas, que conteñen distintos líquidos. A vibración transmitida en forma de presións de distinta intensidade polos hosiños, ao provocar diversas flexións nestas membranas, activará as células receptoras (células ciliadas) situadas sobre unha das membranas (a basilar). Esta activación sería a que dá orixe a diferenzas de potencial eléctrico e á estimulación das terminacións nerviosas que conducen os impulsos á localización cerebral.

Vía nerviosa e localización. As terminacións das fibras nerviosas dis­tribuidas na membrana basilar, forman a rama auditiva do nervio acús­tico que conduce os impulsos nerviosos á parte superior do lóbulo tem­poral logo de pasar por etapas intermedias que inclúen bulbo raquídeo e tálamo.

 Olfacto

Órgano. A membrana olfatoria, duns 5 cm2 de superficie, atópase situada na parte superior da cavidade nasal. As moléculas produtoras de cheiros, son transportadas polo aire que chega a través das fosas nasais ou da farinxe, disolvéndose nas secrecions das células de sostén da membrana. Entre estas células distribúense 10 a 20 millóns de receptores, cada un dos cua­les é unha neurona.

Mecánica. As neuronas receptoras rematan na parte superficial da mucosa con terminacións expandidas (bastóns olfatorios) desde onde proxectan cilios duns dous microns de lonxitude. A maneira como reaccionan as moléculas odoríferas cos receptores é descoñecida, aínda que existen numerosas hipóteses respecto diso. O impulso nervioso xerado, é transmitido polos receptores que terminan no bulbo olfatorio situado sobre cada fosa nasal.

Vía nerviosa e localización. En cada un dos bulbos olfatorios as terminacións das neuronas forman glomérulos, desde os que saen tres feixes de fibras nerviosas que terminan no bulbo olfatorio oposto, no sistema límbico e na área olfatoria da cortiza límbica (allocortex) respectivamente.

 Gusto

Órgano. Os órganos do gusto ou botóns gustativos son pequenos corpos formados por células de sostén e por células ciliares (receptoras). Atópanse concentrados sobre todo nas paredes das papilas gustativas na superficie dorsal da lingua.

Mecánica. Os receptores do gusto (células ciliares), son qui­mio­rreceptores que responden ás substancias disoltas nos líquidos da boca. Como é que as moléculas en solución interaccionan coas moléculas receptoras para producir o impulso nervioso, é un punto que se descoñece, aínda que existen hipóteses respecto diso. Hai catro sensacións gustativas que se rexistran en distintas zonas da lingua. Salgado e doce, na punta; ácido nos bordos e amargo na parte posterior. Os botóns gustativos de cada unha destas áreas parecen non diferenciarse na súa estrutura celular, pero algúns deles e segundo a zona en que se atopan, responderían só aos estímulos amargos, outros aos salgados, etcétera.

Vía nerviosa e localización. Os impulsos nerviosos parten dos botóns gustativos a través de tres vías nerviosas que pasan polo bulbo raquídeo e o tálamo chegando á área de proxección gustativa da cortiza cerebral ao pé da circunvolución post rolándica.

 Tacto

Órgano. Os receptores deste sentido, atópanse distribuídos en distintas capas da pel. A súa concentración é maior nalgunhas zonas do corpo e menor noutras, determiñando distintos graos de sensibilidade. Estes receptores son especializacións nerviosas que estarían capacitadas diferenciadamente para distinguir variacións de temperatura, de presión, contacto e dor.

Mecánica. Á variación dos estímulos acompaña unha vai­riación na frecuencia dos impulsos nerviosos que os receptores envían de continuo a través das fibras nerviosas. Esta variación na frecuencia dos impulsos é o resul­ta­­do dun proceso electroquímico, pouco elucidado, desencadeado polo estímulo.

Vía nerviosa e localización. As fibras procedentes dos re­ceptores ascenden polos feixes medulares até o tálamo e de alí até a cortiza sensitiva somática (circunvolución post-rolándica).

 Kinestesia

Órgano. O sentido kinestésico, detecta posturas e movementos corporais por medio de receptores especializados que serían capaces de discriminar entre variacións de ton mus­cular (fusos musculares); posición articular (corpúsculos articulares); tensión tendinosa, e aceleración lineal e angular da cabeza e o corpo, incluíndo fenómenos producidos pola gravidade (receptores aloxados nas canles semicirculares, sáculo e utrículo do oído interno).

Mecánica. Ao producirse ou suprimirse un movemento, os receptores (propioceptores), rexistran variacións no seu ton. Mediante un escuro sistema electroquímico, converten o estímulo primario en variación de impulsos conducidos como in­formación.

Vía nerviosa e localización. Os nervios sensitivos transmiten os impulsos por vía espiñal até o cerebelo e cortiza; algunhas ramas nerviosas derivan á capa sensitiva e outras á área de localización motora da cortiza cerebral.

 Cenestesia

Mecánica. Algunhas variacións do medio interno, son recolli­das por un conxunto de receptores nerviosos denomiñados “interoceptores”. A información psíquica que proporcionan, normalmente rexístrase dun modo distorsionado (deformación e tradución de impulsos). Agora ben, estes organúsculos (receptores) están relacionados con puntos de coordinación vexetativa automática (hipotálamo, tálamo e bulbo raquídeo), intervindo basicamente nos axustes respiratorios, cardiovasculares, de temperatura e incitando ao corpo en xeral a satisfacer as súas necesidades mediante traducións de “fame” (diferenza arteriovenosa na glicosa sanguínea), “sede” (presión osmótica do plasma) e “dor”. A dor visceral como o somático profundo, inicia a contracción reflexa dos músculos esqueléticos próximos e estas contraccións á súa vez xeran dor, formándose un círculo vicioso. Por outra banda, frecuentemente a excitación dunha víscera produce dor, non nela senón nalgunha outra estrutura que pode estar a distancia. Esta dor “referida” ten numerosas variantes ou formas de irradiación. As variacións na economía do sexo, son tamén rexistradas cenestésicamente.

Vía nerviosa e localización. As fibras nerviosas sensitivas alcanzan o sistema nervioso central a través de vías simpáticas e parasimpáticas. A zona cortical de recepción, abarca practicamente todo o arquicortex (cortiza límbica) e parte do paleocortex, mantendo conexións especializadas con outras áreas. A teoría da converxencia, trata de explicar o caso do “dor referida” antes citado: existe converxencia de fibras aferentes viscerais e somáticas que actúan sobre as as miñas neuronas espinotalámicas. Por canto a dor somático é máis común e xa ten “gravada” a citada vía, os impulsos proviñentes de áreas viscerales son “proxectados” sobre áreas somáticas. En síntese, tratarase dun erro de interpretación do sinal.

 Memoria

No terreo da memoria, a investigación fisiolóxica ten feito avances importantes pero as experimentacións non re­sul­tan aínda totalmente relacionadas entre si (ano 1975). Por isto, non se pode presentar un panorama satisfactorio para acompañar ás explicacións psicolóxicas. Poden mencioarse como sinificativos os resultados obtidos pola elec­tro­encefalografía; pola aplicación de eléctrodos no cerebro; polas observacións en hipocampo e polos traballos de reflexoloxía. Pero a natureza mesma da reminiscencia estable, permanece sen revelarse. Os progresos no terreo da xenética son máis importantes: descubrindo a participación do dna, na memoria xenética investígase actualmente a certos aminoácidos básicos que interveñen no fenómeno. A grandes liñas e no estado actual das investigacións, podemos establecer unha clasificación da memoria: a herdada ou xenética (por transmisión de caracteres da mesma especie, de proxenitores a descendentes) e a individual ou adquirida. No primeiro tipo, ade­máis de manter aos individuos dentro da mesma especie, o código xenético regula os cambios orgánicos das distintas etapas vitais dos individuos. A memoria adquirida, pola súa banda, vai dándose en capas de profundidade desde unha máis antiga a outra re­cente e á inmediata, segundo vai pasando o tempo. Moito máis non pode agregarse, salvo que a súa localización cerebral non é precisa.

Franxa. A franxa de gravación é idéntica á dos sentidos (ao cam­bio de ton sensorial, hai información que vai a gravación) e á da actividade da conciencia nos seus niveis. Acéptase que todo o que che­ga a conciencia ou esta produce, memorízase, aínda que non todo sexa evo­­cable. Teoricamente, só non habería gravación no caso de soño profundo pasivo (sen imaxes) cun mínimo de cenestesia.

Localizacións nerviosas. Acéptase que non habería localización precisa, senón difundida por todo o sistema nervioso, no que se mencionan niveis “baixos e altos” de localización de pegadas mnémicas. Polos primeiros enténdense medula e sistema límbico, polos segundos a cortiza nas súas áreas de asociación: frontal, temporal, e pario occipital. A estimulación de áreas temporais permite inferir que non se almacenan alí os recordos, senón que neste lóbulo funcionan “chaves” de liberación de memoria situada en calquera parte do sn, traballando normalmente por semellanza entre recordo e impulso sensorio, ou corrente de pensamento. Por outra banda, as áreas de linguaxe, visión e escritura, farían gravación específica ao par que traballo específico. Experimentalmente comprobouse a imprescindibilidade de cortiza para a memoria e a importancia do hipocampo para a “gravación”. Sábese que aos danos dun hemisferio (do que quedan pegadas), o outro vai rexenerando memoria aínda que non completamente. Así, suponse que a me­moria é difusa e difundida polo encéfalo e talo cerebral.

 Niveis de memoria

Segundo información herdada pode haber un nivel de memoria xenética e segundo información adquirida, hai memoria adquirida que á súa vez ten tres niveles segundo momento de gravación e duración da mesma; estes son: de memoria inmediata, memoria recente e memoria remota. A herdanza ten a súa base bioquímica nos cromosomas celulares que transmiten caracteres xenéticos de proxenitores a descendentes, mencionándose 22 aminoácidos básicos responsables do “código xenético”. A memoria inmediata é susceptible de perderse facilmente, non así a memoria recente. A memoria remota persiste a danos severos do cerebro. Observouse en experiencias controladas con electroencefalógrafos que o hipocampo está implicado en memoria recente; o hipotálamo en mantemento e retención de memoria, e os tecidos hipocampales dos lóbulos temporais en memoria duradeira. Por outra banda, a terapia clínica relata casos de amnesia tales como a anterógrada (esquecemento posterior a un “shock”), a retrógrada (antes do “shock”) e a súa combinación retroanterógrada (esquecemento antes, durante e despois do “shock”). En todo caso a memoria remota é dificilmente afectada, polo menos nos seus trazos xerais. A recuperación de memoria é gradual, primeiro en imaxes illadas que se van completando, até aparecer fi­nalmente os actos de recoñecemento con permanencia. A na­­tureza do engrama estable descoñécese totalmente, pero a súa resistencia ao electroshock e concusión, fai presumir a sua ba­­se nun cambio bioquímico no núcleo celular, no arn. O uso de drogas que facilitan a lembranza ou gravación como cafeína, nicotina, anfetamina, ou que inhiben memoria co­­­mo a puromicina, fan ver a alteración química. A elec­tro­gra­­fía cerebral por último, rescata as ondas eléctricas do tra­­ba­­llo celular, evidenciándose a base elec­tro­quí­mica do fenóme­no.

 Mecanismos de memoria

Certas conexións neuronais, explicarían os niveis inmediatos e recentes por reverberación: o reforzo de gravación, a asociación lateral e o esquecemento. Isto porque axons descendentes das células piramidales maiores emiten cola­te­rais que retroalimentan con neuronas de asociación, ás dendritas orixinais. As colaterais recorrentes conectan ademais, con neuronas veciñas que asocian outra información e cunha inhibitoria que volven á neurona orixinal. Estas fibras profundas reciben fibras talámicas específicas e non específicas, que rematan na primeira e cuarta capa de cortiza.

Hai indicios da participación do hipocampo na memoria recente e cifrado de memoria, así é que nel podería haber unha “recoleción” que se distribuiría pola conexión anatómica do circuíto pechado que con tálamo e amígdala, inclúe as áreas frontais de cortiza. A información podería chegar aquí a seguir unha distribución cortical e a súa almacenaxe definitiva, tendo en conta que o lóbulo frontal está mencionado como importante para tarefas de abstracción e tamén relacionado coa conduta emotiva. Habería así, un “recolector”, “distribuidores” e “almaceado” na información. Pola súa banda, o tálamo conéctase coa formación re­ticular. Por esta formación pasan vías non específicas e específicas (ou vías clásicas) que levan información a difundirse na cortiza. Este sería o circuíto sensorio directo ou memoria que estaría estreitamente ligado aos niveis de traballo do sistema nervioso e podería explicar o me­­llor gravado de memoria en vixilia. A difusión que podería facerse a tra­vés do tálamo (sistema reticular activador) sería unha vía indirecta de base límbica, que daría o substrato emotivo a toda actividade mnémica. A hipótese ao redor da difusión específica que podería facer a sustancia reticular, explicaría unha distribución de estímulos moi variada. A interconexión entre lóbulos, explicaría as com­bi­nacións posibles de efectuarse (por exemplo frontal con occipital e temporal, e como en temporal relaciónanse tacto e vista, o fenómeno de estereognosis sería base dun tipo de lembranza ao par que de tradución de impulsos). Un punto problemático é o cifrado e discriminación do dato: é que a memoria chega imaxe, ou esta fórmase alí e grávase? Tal pregunta é difícil de responder na actualidade. O “circuíto interno” fai que se pen­se e lémbrense os pensamentos propios, ou se recor­den imaxes de soños e ensoños. Estes impulsos orixi­na­ríanse no neocortex, por exemplo, e por transmisión de axons (sustancia branca) relacionaríase con outras áreas corticales; ou podería tamén intervir o tálamo e sustancia reticular. Como se verá máis adiante (niveis de conciencia) a participación desta, é fundamental para activar e manter a vixilia, nivel indispensable para a aprendizaxe complexa.

 A reversibilidade en memoria

En canto á reversibilidade dos mecanismos, ésta non é moi clara, pero si o é a necesidade de nivel vixílico: aquí hai unha sincronización en­tre o amplo grao de percepción ex­terna, que vai diminuíndo cara ao soño, no que au­men­tan a percepción interna con imaxinación trans­for­ma­do­ra de impulsos, con datos de memoria espontánea e involuntaria. Así é que a evocación só pode ser en vixilia. Podería supoñerse que un dato ao chegar ao seu punto de almacenaxe, á vez que sería gravado, provocaría un recordo o que explicaría o recoñecemento automático (é dicir, recoñecer todos aqueles obxectos habituais súbitamente, por acon­di­­­cionamento progresivo). A evocación, por último, iría traballando por “vías preferentes” é dicir, por aquelas en que se vai efectuando a pegada.

 Memoria e aprendizaxe

Sábese que para aprendizaxes simples basta a medula para traballar, pe­ro xa nos máis complexos actúa o subcortical, e para grandes áreas de almacenaxe, a cortiza. A aprendizaxe é entendido como acondicionamento, no sentido que baixo certas condicións repetitivas, o animal ou home responde como se llo está acondicionando ou ensinando. No home non é tan simple polos seus complexos mecanismos de entendemento e comprensión, pero en todo caso aprender algo esixe reiteración de pegada mné­mica para que esta salga como resposta. Nos procesos de me­moria e aprendiza­xe hai distintos casos, como o descifrado de sinais para re­ter o concepto, ou a asociación con imaxes similares, con­tiguas ou contrastadas, simple reflexo motriz repetido e aso­cia­do a outros, admitindo estas formas numerosas combinacións. A mecánica básica é: relacionar un reflexo incon­di­cionado (fame, por exemplo) a un estímulo condicionante (luz, por exemplo) de tal maneira que ao relacionar un estímulo artificial hai unha resposta acondicionada. Importa neste simple traballo, que pode complexificarse, a brevidade ou reiteración do acondicionamento, a insistencia que leva a saturación ou bloqueo. Cando os reflexos van dirixidos a algo específico, fálase de “reflexos discriminados”; cando se condicionan a resposta veloz, de “reflexo inmediato” e a resposta lenta, de “reflexo retardado”.

Sábese que hai máis efectividade no acondicionamento cando hai re­compensa ou segundo alternativa premio-castigo, agrado-desagrado. Hai un “reflexo elusivo” que leva a evitar as situacións desagrada­bles e un estado de alerta ou vigi­lancia que pode ser considerado como “reflexo de orientación”. Cando o acondicionamento vai dedicado non só a responder senón a operar no mundo, mencióase ao “refle­jo ope­­rante”. En xe­ral, a habituación e os estímulos con­tra­­dic­torios van diminuíndo a resposta reflexa. Orixinalmente pensouse na ba­se cortical para os re­­flexos, pero logo viuse que actuaba a grande ba­se de es­trutura sub­cor­tical, talámica e infratalámica (observacións con eeg). As experiencias con electroencefalógrafo tamén mos­tra­ron como ante a presenza dun obxecto descoñecido había detección de respostas evocadas secunda­rias. Isto permitiu inferir con evidencia tamén en memoria, a actividade constante e estruturadora da conciencia. A relación entre aprendizaxe e vixilia é básica para as gravacións com­plejas pero é variable noutros aspectos, por exemplo: un re­cordo súbito pode espertar ao dur­minte, ou un estímulo que auto­má­ticamente sería recoñecido en vixilia non o é en semisoño. Os datos sensoriais bruscos poden espertar ao dur­minte, pero tamén a desaparición dos estímulos habituais ou a distinción dun estímulo particular entre outros. Estas relacións variables fixeron pensar nun posible “analizador” de información situado no ámbito de cor­teza, para facer todas as distincións do caso. Tal “analizador”, sería un factor de importancia na coordinación do psiquismo.

 Niveis de conciencia

O aparello responsable da dinámica dos niveis, é o encéfalo. Rea­­liza este traballo, con diversos compoñentes. Destacamos aquí os máis notables.

Vía sensitiva (clásica). Feixe nervioso que ascende polo tronco levan­do impulsos sensoriais directamente ao cortex. No seu ascenso desprende ramais ao cerebelo e á fra, que procesan esa información, distribuíndoa no subcortex, antes de enviala, vía tálamo, tamén ao cortex.

Tronco cerebral. Conecta a medula espinal (recolector de im­pulsos de todo o organismo) co encéfalo. Á súa vez, está co­nectado co ce­rebelo. Contén anatomicamente a for­­ma­ción reticular e funcionalmente os centros reguladores de fun­ciones vexetativas como o latexar, a respiración e a dixestión.

Formación reticular activadora fra. Non constitúe unha uni­dade anatómica, senón que é unha masa de tecidos formada por unha fina rede de fibras e neuronas de estruturas moi dis­tintas entre si. Sitúanse lonxitudinalmente no centro do tronco e no mesencéfalo. Todas as fibras proviñentes dos sentidos pasan por ela que, á súa vez, conéctase con todas as partes do subcortex (vía hipotálamo) e co cortex (vía tálamo). En sí analízase e avalia a información sensorial. En conxunto cos outros cen­tros subcorticales transmite impulsos “inespecíficos” (sensoriais) que modifican a reac­­tividade da cortiza. Desde o noso interese, aparece co­mo o centro de gravidade do circuíto alternante dos niveis de conciencia.

Hipotálamo. Situado por enriba do tronco, é un núcleo ner­vioso en­dócrino, conectado ao cortex polo tálamo e á hi­­pófisis por numerosos capilares sanguíneos e fibras nervio­sas. Con esta última forman unha estrutura de interes­ti­mu­a­ción neurohormonal, a través da cal integra e coordina diversas funcións vexetativas autónomas en conxunto con to­do o sistema hormonal. En si mesmo, coordina a información (especialmente a cenestésica) entre as distintas zonas encefálicas.

Hipófisis. Glándula endócrina composta por un lóbulo an­terior, unha parte intermedia (ambas as de tecido glandular) e un lóbulo posterior (de tecido nervioso), cada unha de funcións distintas. É estimulada e regulada por hormonas hipo­ta­lámicas. Polo hipotálamo (feed-back) conéctase co en­­cé­falo e o sistema nervioso en xeral: por outra banda, por vía san­guínea regula e controla todo o sistema hormonal (e máis especificamente estimula a tiroides, as gónadas e as suprarrenales, e funcións tales como o crecemento, diuresis e vaso presión entre outras).

Tálamo. Transmisor de información proviñente do subcor­tex ao cor­tex. Centro de control e integración de impulsos, e reelevador da tensión.

Sistema límbico. Antigo sistema de rexións nerviosas ubi­cadas no sub-cortex no que se asentan funcións emo­cio­­nais e funcións vitais tales como a nutrición, a vexetativa en xeral e en parte a sexual. Esta estrutura de fun­­ciones emotivo-vexetativa explica a sico-somasis. Entre outras estruturas de importancia inclúe o hipotálamo.

Cortiza ou cortex. Capa encefálica máis externa (2 mm. de espesor) ou sustancia gris (corpos neuronais). Controla o centro límbico, a sensación e o movemento en xeral (tola­li­­zación motriz) e é a base das “funcións superiores ou pen­­santes” (intelectual) dada por localizacións mul­ti­rre­la­cio­­nadas de control e coordinación de resposta, sobre a base do rescate de información sensorial actual e de memoria.

O subcortex comprende ao sistema límbico, hipotálamo, tá­la­mo e me­sencéfalo. A sustancia branca é unha masa de fi­bras conectivas (axons) entre a sub cortiza e a cortiza (sustancia gris).

 Funcionamento dos niveis de conciencia

O sistema nervioso recibe a información acerca dos cambios nos medios externo e interno, a través dos órganos dos sen­tidos. Ante estes cambios, leva a cabo axustes por mecanismos efectores de resposta que inclúen cambios na secreción de hormonas e exprésanse por acción dos centros.

As diferentes vías sensitivas levan impulsos desde os ór­ga­nos dos sentidos, mediante cadeas de neuronas, a si­tios particulares de interpretación e coordinación na cortiza cerebral. Ademais destes sistemas con­ductores, existe outro sistema de ingreso, a formación reticular ac­ti­va­do­ra (fra) transmisor-modulador de impulsos proviñentes de todos os sentidos (condutor inespecífico) que está situada no eixo central do tron­co cerebral. Esta modulación dos im­pulsos sensoriais vai ter relación co noso tema: os niveis de conciencia. A primeira evidencia de que o encéfalo (masa ce­rebral) regula a xeración de impulsos sensoriais ou a sua trans­misión nas vías específicas, foi a observación de que a estimulación da fra, inhibe a transmisión en diversos núcleos e vías nerviosas sensoriais. Isto de­mostrou a existencia de mecanismos encefálicos capaces de aumentar ou diminuír o volume do achegue sensorial mediante efectos sobre as súas vías ou sobre os órganos dos sentidos mesmos. Efectos adi­­cionales sobre o achegue sensorial foron observados en ex­perimentos de estimulación eléc­tri­ca da fra, nos que se liberaba adrenalina, que fa­i descender o limiar dos receptores e aumenta a ca­­pacidad de transmisión nerviosa (nas sinapsis) mecanis­mo tamén presente nos estados de alerta ou emerxencia.

Ao mesmo tempo, experimentos máis complexos evidenciaron unha segunda función da fra, ao observarse que a súa actividade mantiña o estado de vixilia, en tanto que a súa inhibición ou destrución producía indicadores de soño e coma. Estando definida entón a acción reguladora e moduladora da fra sobre o achegue e distribución de impulsos sensoriais no encéfalo, queda tamén claro o seu rol central na manutención dunha actividade cerebral (cortical) característica do nivel vixílico, ou a súa inhibición.

Por último, súmase a isto unha acción similar da fra sobre os impulsos de resposta proviñentes do encéfalo cara ao corpo, os que tamén pasan por ela, recibindo unha “acción facilitadora” ou “supresora”, segundo o nivel. Deste xeito, esclarécese aínda máis a súa participación no mantemento da inercia de cada nivel e o rebote de estímulos que o modificarían.

Como resultante, a fra aparece como o centro de gravidade na re­gulación dos distintos niveis de conciencia, os que á súa vez corresponden a graos de integración crecente das funcións do sistema nervioso central que coordinan e regulan ao sistema sensorial, ao sistema autónomo e aos demais sistemas orgánicos en conxunto co sistema glandular. Tales funcións atópanse no encéfalo, representadas por estruturas de complexidade crecente que van desde as pri­mitivas localizacións vexetativas autónomas pasando pola emocional límbica até a intelectual na cortiza. Cada frac­ción ou nivel integrado, vai correspondendo a un novo nivel de conciencia.

Como sabemos, estes niveis poden ser en principio, de soño, semisoño e vixilia. A través do eeg podemos ter rexistro da actividade eléctrica que cada un xera denomi­nán­doas “delta”, “theta”, “alpha” e “beta”, respectivamente, segundo a súa intensidade e amplitude. Estes estados están sometidos a ciclos diarios (dependentes en gran medida da luz) e bio­rritmos vexetativos, variando ademais coa idade. En sínte­se, que segundo a información sensorial sobre o medio, o estado interno do organismo e o reforzo hormonal, danse dis­tintos niveis de actividade e integración das funcións re­­ticulares para manter un estado de vixilia alerta; das funcions do circuíto límbico-mesencefálico que interveñen no mantemento dos equilibrios vexetativos (homeostáticos) e na regulación da conduta instintiva e emocional; e por último, da cortiza a cargo das chamadas funcións superiores do sistema ner­vioso tales como a aprendizaxe e a linguaxe.

Neurofisiolóxicamente, os niveis de conciencia corresponden a distintos niveis de traballo do sistema nervioso central, os cales están dados pola integración de funcións nerviosas cada vez máis complexas que coordinan e regulan aos sis­temas nerviosos periférico e autónomo, e aos demais sistemas orgánicos en conxunto co sistema glandular. Na dinámica dos niveis de conciencia este factor intermedio de amplitude de traballo do sistema nervioso conxúgase cun factor externo dado polas características dos impulsos sensoriais e cun factor interno sintético dado pola “capacidade de transmisión” nerviosa. A actividade eléctrica do cerebro (reflexo do seu nivel de traballo) fluctúa entre 1 ciclo/seg. (estado delta) no caso do soño, até unha frecuencia máxima non determiñada, considerando neste caso un límite funcional de 30 ciclos/seg. (estado beta) que corresponde á vixilia activa.

Franxa de traballo. Cada nivel de traballo (estados theta, delta, alfa e beta) corresponde ao predominio ou maior por­­cen­­­taxe presente dun tipo de frecuencia (onda) e a miña­cro­vol­ta­xe, sobre os demais. Por último, estes niveis están, en xeral, suxeitos aos ciclaxes diarios típicos de soño, semisoño e vixilia. Vale destacar que coa idade, a onda dominante en repouso varía, acelerándose até alcanzar o patrón alfa no adulto.

 Vías aferentes

Un estímulo sensorial xera impulsos que chegan á cortiza conxuntamente pola fra e as vías sensoriais. Estos procesan lentamente pola fra (debido ás súas múltiples relevos sinápticos), até alcanzar extensas zonas da cortiza, mentres que os que seguen ás segundas, propáganse con gran rapidez (dúas a catro sinapsis soamente) até as áreas primarias específicas do cortex. Os estímulos que producen espertar na cortiza (de sincronización), producen frecuentemente hipersincronía no sistema límbico (especificamente hipocampo). Está de máis dicir que a diminución dos estímulos sensoriais externos (escuridade, silencio) predisponen ao soño; que os sistemas de tensións e climas dificúltano (adrenalina presente por exemplo); que o baixo ton (cansazo por exemplo) indúceo. En todo caso, os estímulos deben ser considerados (desde o punto de vista dos niveis de conciencia) cuantitativa e cualitativamente na súa acción. Como características do impulso aferente sensorio, consideraríanse: a súa natureza ou especificidade (receptor); a súa frecuencia; a súa duración; a súa extensión; e o seu potencial de acción. Logo, os impulsos sensoriais que ascenden polas vías específicas alcanzan tamén a fra na súa vía ascendente, que os modula e regula segundo o estado de actividade en que se atopan. Por outra banda, chega información química xeral por vía sanguínea tanto á fra como ás demais estruturas nerviosas e glandulares do encéfalo.

a) Soño. Cando a fra está inhibida (concomitantemente cun to­non vexetativo xeneral baixo, pouca actividade transmisora neuronal, e impulsos de escasa intensidade e/ou calidade), exerce tamén unha acción inhibidora sobre as estruturas encefálicas, especialmente a cortiza. Ademais, a fra actúa como supresora ou inhibidora dos impulsos sensoriais ascendentes (e en casos, dos órganos dos sentidos mesmos), determiñando un predominio da información interna (cenestésica) por sobre a externa (proviñente do medio).

Soño pasivo. Neste nivel, a actividade supresora da fra blo­quea as funcións corticales e límbicas, e diminúe as das outras estruturas subcorticales, reducindo o traba­llo encefálico ás súas fun­ciones máis primitivas. Isto corresponde a un nivel de soño sen imá­­xenes, cun patrón eeg del­ta, de baixa frecuencia. En suma, este nivel integra o cir­cuito tronco-límbico en que os impulsos non exci­tan a cortiza.

Soño activo. A intervalos regulares distanciados, actívase o circuíto tálamo-cortical, que se suma ao anterior producíndose curtos períodos de soño con ilusións, que producen fusos de actividade (desincronizaciones) nas ondas delta e que externamente recoñécense polos movementos oculares rápidos (mor).

b) Semisoño. Nivel progresivo intermedio en que se activa a fra desinhibindo as estruturas subcorticales e integran­do gradualmente ao sistema límbico e á cortiza, efecto que é reforzado pola retroalimentación hipotálamo-cortical que se establece. Simultaneamente desbloquea as vías senso­ria­lles específicas dándose un equilibrio inestable entre información externa e interna, e incrementando o traballo encefálico, a partir do momento de pasaxe ou “espertar”. O patrón eeg é de alta fre­cuencia e de pouca voltaxe e denomínase theta. Integráronse todas as estruturas encefálicas pero o seu nivel de actividade non é completo e a ca­pacidad transmisora nerviosa (sináptica) é aínda relativa.

c) Vixilia. A fra integra e “facilita” os impulsos sensoriais e de asociación, mantendo o estado de excitación da cortiza que predomina sobre as funcións subcorticales, así como os impulsos dos sentidos externos por sobre os inter­nos. A capacidade transmisora aumentou considerablemente. A actividade subcortical continúa, aínda que atenuada, o que explicará en parte a base de numerosos feitos psi­colóxicos como os ensoños e o núcleo de ensoño.

 Transformación dos impulsos

O encéfalo presenta distintos niveis que ordeamos así:

a) Centro de gravidade do circuíto. A fra, que modula e regula o achegue de impulsos sensoriais e de asociación, a excitabilidade da cortiza e os impulsos eferentes de resposta, dun modo in específico.

b) Coordinador de estímulos. A cortiza que opera bá­si­ca­­m­­en­­che como localización das funcións motriz e intelectual e a subcortiza que o fai co­mo localización das funcións vexetativa (instintiva) e emotiva (con­ductual), transforman os impulsos complexos específicos e relaciónaos ela­borando im­­­pulsos efectores de resposta, tamén específicos e complexos.

c) Procesadores de estímulos. O tronco cerebral, cerebelo e me­sen­cé­falo son núcleos nerviosos de confluenza de impulsos que producen un primeiro procesamiento simple, elaborando respostas autónomas reflexas tamén simples. As demais estruturas nerviosas, aparecen basicamente, como vías conectivas condutoras de impulsos. Son: o tronco e me­sen­céfalo (nas súas porcións fibrosas), o tálamo e a substancia branca. As vías específicas permiten, a nivel cortical, a percepción discriminativa sensorial (función intelectual propiamente tal), mentres que a fra ten fun­ciones relacionadas cos niveis de conciencia, en­tre eles o “espertar”, sen as cales resultaría imposible tal discriminación sensorial e a produción de respostas efectivas.

 Vías eferentes

Os impulsos proviñentes dos distintos puntos encefálicos pasan tamén pola fra na sua parte descendente, que os regula e modula segundo o estado de actividade en que se atope. Outras vías eferentes estarán dadas pola hipófisis e o torrente sanguíneo e as fibras directas do hipotálamo como válvula de conexión do encéfalo co sistema glandular e o organismo en xeral, para levar a cabo as respostas ordeadas en forma coordinada.

a) Soño. En ambos os tipos de soño (pasivo e activo) os impulsos efe­­rentes son inhibidos ou suprimidos pola fra, en especial cando com­prometen funcións (motoras, por exemplo) que modificarían o nivel. O encéfalo, desde a subcortiza, mantén latentes as funcións vexetativas e básicas ao ritmo mínimo que corresponde a tal momento de rexeneración e recuperación enerxética.

b) Semisoño. A variación eferente máis notable neste caso, é a co­rres­pondente ao momento do espertar en que o encéfalo envía estímu­los que activan fortemente todas as funcións orgánicas, incrementando o caudal nervioso que circula. Participan dous mecanismos químicos básicos que son a descarga masiva de adrenalina (que en retroalimentación activa o encéfalo completo na súa capacidade de transmisión ner­viosa e á fra en particular) e o cambio na proporción sodio-potasio.

c) Vixilia. O “incendio de cortiza” producido pola fra neste nin­vel, a súa acción “facilitadora” e a integración de todas as funcións do sis­tema nervioso central, liberan estímulos en­cefálicos eferentes que polas vías descriptas manterán todas as funcións propias deste estado, ex­presándose na forma coñecida por todos os centros. Como caso par­­ticular, obsérvase que ao concentrarse a atención sobre un obxecto par­­­ticular, son postos en marcha algúns destes mecanismos modu­la­do­­res da fra. O resultado é que, en parte, o estreitamento do cam­po de presenza neste caso, débese a que se “apagan” algúns dos estímulos entrantes, antes de alcanzar a cortiza. Como este, hai moitos outros casos de control central encefálico do achegue sensorio (kines­tesia, por exemplo). Tamén dentro do sistema de alerta, existen áreas corticales que (transformando e coordinando impulsos de memoria) emiten impulsos de resposta que provocan o espertar ao desinhibir á fra, pero sen producir movemento algún.

 Aspecto químico da mecánica dos niveis (neurohormonal)

O sistema endócrino regula e coordina as diversas funcións do organismo, por medio das hormonas que as glándulas verten ao torrente sanguíneo. A participación glandular no fe­nómeno dos niveis de conciencia está regulada desde o hipotálamo (neuro-glándula), localización encefálica do centro vexetativo. Este actúa indirectamente vía hipófisis e en casos tales como os de alerta ou emerxencia, prescinde desta, enviando impulsos eferentes directamente ás glándulas comprometidas na elaboración de respostas requiridas pola si­tuación no medio. O caso máis significativo é o dobre cir­cuito de seguridade que establece coas glándulas supra­rre­nales na secreción de adrenalina. Como secundarios aparecen no circuíto a ti­roi­deas (tiroxina) e as gónadas. Esta relación co sistema hor­monal vainos a interesar en canto á súa participación na actividade encefálica determiñante dos niveis de concien­cia. Consideramos entón aquelas sustancias que actúan dun modo directo sobre as distintas estruturas encefálicas e/ou a capacidade de transmisión de impulsos das fibras conectivas. Atendendo a estas sustancias na súa acción como mediadores sinápticos, e o seu grao de concentración nas distintas estruturas encefálicas obtemos outro punto de vista. As modificacións no equilibrio sodio/potasio, o nivel de azucre no sangue (insulina), o metabolismo do calcio e as secrecions tiroidea e paratiroidea entre outras, aparecen como realimentadores químicos de maior importancia na dinámica dos niveis de conciencia. A caída da glicosa, do calcio, do potasio e o esgotamento da presenza de adrenalina, están todos relacionados con marcados desequilibrios funcionais dentro de cada nivel, e en casos ex­tremos producen tensión mental e emotiva. En contraste, o seu me­tabolismo equilibrado vai corresponder tamén a unha ade­cua­da integración do traballo de cada nivel. Por outra banda, e como aspectos secundarios, obsérvase que a calquera incre­men­to da presión sanguínea corresponde unha maior excitabi­lidade da formación reticular e consecuentemente a súa función activadora. Simultaneamente, con­comitan tamén o aumento de nivel (activación reticular e en­cefálica xeral) e o concurso de osíxeno, que resulta máximo no momento do espertar.

 Centros

As “chaves de control” de tipo nervioso, atópanse principalmente no que denominamos aparello cerebro-espinal, que está composto pola masa encefálica e a medula espinal. Non se descoida a intervención endocrina, que en conexións como hipotálamo-hipófisis, determinan unha íntima relación entre ambos sistemas. No entanto, neste traballo, acentúase a acción do nervioso. Si vemos aos sentidos coa característica xeral de “traer” información dun medio (xa sexa externo ou interno), os centros resultan sistemas de resposta estruturados, aínda que predomine un deles fronte a un estímulo dado. Así, a íntima conexión emotivo-vexetativo-sexual, fará que, aínda que actuando principalmente un deles, veranse comprometidos tamén os outros. O aspecto endocrino actuará sobre todo nos sistemas de resposta lenta, conservando a súa actividade de modo inercial e mantendo ademais un nivel constante de actividade que se mobilizará aumentando ou diminuíndo segundo a oportunidade e o tipo de resposta requirido e sempre relacionado co sistema nervioso. Este último terá características de resposta veloz e tenderá a romper o equilibrio ou restablecelo de modo veloz. Referíndonos xa aos “centros de control”, podemos dividilos por localización en tres grupos. Os de lo­calización puramente cortical, os de localización subcortical e os mixtos. Así situamos ao centro intelectual na cortiza; ao vexetativo e ao emotivo na porción subcortical e ao motriz e sexual en ambas. A orde de exposición, é a seguinte: vexetativo, sexual, motriz, emotivo e intelectual.

 Centro vexetativo

Franxa. Desde o punto de vista da súa actividade, filiamos: regulación de temperatura, do reflexo da sede e a fame; reaccións de defensa e rexeneración; regulación do sistema dixestivo, respiratorio e circulatorio e actividade metabólica da función locomoción e reprodución.

Órgano. Principalmente hipotálamo. Componse de varios núcleos e es­tá situado no troncoencéfalo, por baixo do tálamo. Moi perto, e por baixo del, está a hipófisis, glándula coa que se conecta directamente.

Vías aferentes. Transformacion. Vías eferentes

a) Vías aferentes: o hipotálamo recibe desde: a formación re­ticular, o hipocampo, a amígdala, o tálamo, o núcleo len­ti­cu­lar, o bulbo olfatorio e fibras nerviosas con impulsos sensorios.

b) Transformación: como exemplo tomamos o reflexo do fa­cer: cando o hipotálamo rexistra por intermedio dos os­moceptores e quimioceptores, a redución na concentración de Cl Na. no sangue produce un aumento da hor­mona anti-diurética (had) que elaboran os núcleos o su­pra­ópticos hipotalámicos e que tamén almacena a neu­ro­hi­pófisis. Ao liberarse dita hormona no torrente sanguíneo, prodúcense reac­ciones no ril que contribúen á retención de augas. Outro ejem­plo: ao diminuír a con­cen­tra­ción de corticol e corticoesterona no torrente san­guí­neo, o hipotálamo estimula a liberación da acth da ad­e­­­nohipófisis. Á súa vez, a acth estimula a glán­du­a supra­rre­nal na li­­­­beración daqueles gluco­corticoides.

c) Vías eferentes: en complementación coa hipófisis e a tra­vés desta, polo torrente sanguíneo á tiroides, cortiza suprarrenal e gónadas. Por vía nerviosa á medula a súa­pra­rrenal e por intermedio das fibras hipotálamorre­ti­cu­a­res á formación reticular do tegumento e de alí aos nú­cleos mo­tores do bulbo e ás neuronas motoras me­du­a­res. Á hipófisis desde os núcleos supraópticos.

Síntese. Vemos ao centro vexetativo basicamente como un regulador das funcións vitais operando con mecanismos de equilibrio e ser­vo­re­gu­lación.

 Centro sexual

Franxa. En canto á súa actividade, referimos o centro sexual ao acto sexual en si, correspondéndoo como “carga e descarga”.

Órgano. Son puntos de importancia: as gónadas, o centro espiñal, éa­­tructura hipotálamo-hipófisis e a localización cortical no lóbulo occipital.

Vías aferentes. Transformación. Vías eferentes.

a) Vías de orixe táctil difundido, que comprende as zonas eróxenas e o tacto en xeral; b) vías tamén táctiles pero de carácter concentrado e preciso do aparello xenital; c) vía que comprende estímulos de tipo sensoperceptual, mnémicos e de asociación cortico-subcorticales-cenestésicos. As dúas pri­meiras en parte conforman o reflexo curto espiñal e ademais percorren a medula pasando polo tálamo e a formación reticular para ir á cortiza. Vías aferentes de tipo endocrino: teñen que ver coa produción e manteñemento dun nivel constante aínda que cíclico de secreción de hormonas sexuais que mobilizan segundo oportunidade. Aquí, a estrutura hipo­tála­mo-hipófisis-gónadas (con participación doutras glándulas) como principais elementos secretores.

b) Transformación: é de carácter complexo e interveñen: a) un reflexo medular curto; b) a actividade de motoneuronas me­­du­la­res que crean reflexos máis longos, combinados co anterior; c) os entrecruzamentos nerviosos de nivel subcortical; d) as proxeccións corticales e as súas interconexiones.

c) Vías eferentes: aquí pódense considerar dúas posibilidades: a) o acto sexual en si; b) cando se produce a fecundación e segue o proceso de xestación. Aquí consideramos o primeiro caso. Procedentes da interconexión córtico-sub­cor­ti­cal descenden, a través da medula, feixes do sistema autó­nomo que van excitar o aparello xenital facilitando a rea­li­mentación estímulo-transformación-excitación, pro­du­cín­do­se simultaneamente un incremento da actividade, até chegar a un limiar de tolerancia en que se produce a descarga.

Síntese. Situamos ao centro sexual operando nos mecanismos da función reprodución. Esta actividade é no individuo a expresión do instinto de conservación da especie cos seus mecanismos: acto sexual, fecundación, xestación e parto.

 Centro motriz

Franxa. A mobilidade do individuo no espazo, que consiste en movementos voluntarios e involuntarios actuando o sistema óseo e o muscular coordinados por e co sistema nervioso.

Órgano. O centro motriz que coordina estas actividades atópase a nivel de: a) cortiza, nos lóbulos pre-frontais da cortiza, cen­tro dos movementos voluntarios; b) medula espinal, actuando co­mo centro dos movementos in­vo­luntarios, arcos reflexos curtos e como a conectiva entre os receptores e a cortiza; c) cerebelo, que coordina os moviementos (equilibrio).

Vías aferentes. Transformación. Vías eferentes

Nun primeiro nivel estudamos o sistema do reflexo curto.

a) Vías aferentes: do receptor pola fibra sensitiva ao ganglio pre-espiñal que actúa como retensor, á medula onde opera a primeira transformación.

b) Vías eferentes: da medula ao ganglio postespiñal e pola fibra neuromotora ao efector. No segundo nivel, atopamos: do receptor por vía aferente á medula, de aí polas fibras neuromotoras (feixes piramidais e extra­piramidais) á cortiza pasando polo cerebelo. Nas localizacións corticales sucede a segunda transformación e sae polas vías eferentes ao hipotálamo conectado coa hi­pó­fi­sis, á medula e de aí ao efector, neste caso os músculos.

Síntese. O centro motriz é un transformador de estímulos sensoriais eléctrico-nerviosos que dá respostas de movi­lidad ao individuo para a adaptación ao seu medio e a sua super­vivencia.

 Centro emotivo

Franxa. Corresponde ao que habitualmente recoñecemos como sentimentos, estados de ánimo, paixón (coa súa im­pli­can­cia motriz) e intuición. Intervén como o “gusto” ou “dis­gusto” que pode acompañar unha ac­tividad ­calquera.

Órgano. A actividade principal a filiamos no centro lím­bi­co, que se situa no diencéfalo ou rinencéfalo e que está com­posto por: o sep­­tum (nú­cleos septales do hipotálamo), os núcleos anteriores do t­álamo, a cir­cun­vo­lu­ción do hi­po­­cam­po, a parte anterior do hipocampo e a amígdala.

Vías aferentes. Transformación. Vías eferentes

a) Vías aferentes: as principais vías aferentes son: a vía ol­fativa que se conecta directamente coa amígdala e as fi­bras sensorias que chegan ao centro límbico a través da for­­­mación reticular. Tamén fibras proviñentes da cortiza, lóbulo frontal e temporal e o hipocampo, chegan á amígda­la. Do bulbo olfatorio unha das súas ramas vai tamén ao septum.

b) Transformación: os estímulos aferentes (impulsos) producen modificacións quimioeléctricas no centro límbico que teñen como resposta unha inmediata modificación visce­ro­somática, (relación estrutural co hipotálamo), incluin­do as áreas corticales. A actividade do centro límbico integra á súa vez unha expresión estrutural emotivo-vexetativo-sexual.

c) Vías eferentes: estas modificacións exprésanse non só internamente a nivel quimioeléctrico e hormonal, senón que tamén modifican a ac­­tividade conductual do suxeito. Un elemento que expresa claramente isto é o motriz. Ademais, des­de o cen­tro límbico, proxéctanse fibras polo hi­­potálamo que son enviadas aos centros autónomos bulbares e á for­mación reticular do talo cerebral e de aquí polas motoneuronas so­má­ti­cas, inérvanse os órganos correspondentes como tamén os mús­culos.

Síntese. Á actividade do centro emotivo pódesella definir como “sintética”. Integrando non só a súa área específica, con características neurohormonales propias, senón ademais elementos do vexetativo e do sexo. A súa localización e cone­xión (tálamo-hipotálamo-formación reticular) permítenos com­pren­der a súa actividade difundida aínda en casos de caracterís­ticas “non emotivas”, e a súa acción prolongada máis aló do impulso inicial.

 Centro intelectual

Franxa. As actividades de aprendizaxe en xeral, a relación de datos, a elaboración de respostas, (máis aló da res­posta reactiva), a relación de estímulos de diversas orixes.

Órgano. Localizamos este centro na cortiza cerebral, constituída por sustancia gris. Divídese habitualmente en tres capas de dentro cara a fóra: arquicortex (é a capa fío­xeneticamente máis antiga); paleocortex (é a capa intermedia); neocortex (é a capa máis recente). Á súa vez, superficialmente divídese en correspondencia cos catro lóbulos cerebrais: frontal, na parte anterior; parietal, na parte superior media; temporal, na parte inferior media; e occipital, na parte posterior.

Vías aferentes. Transformación. Vías eferentes

a) Vías aferentes: as principais vías aferentes son as que compoñen as vías sensitivas e son aferentes do que se de­nomina cortiza sensórea que predomina no lóbulo pa­rie­tal e occipital e en menor grao no temporal e frontal. Son aferentes: o tálamo, o hipocampo, o hipotálamo, a for­mación reticular e o cerebelo.

b) Transformación: deste punto dámonos unha idea ao ver as inter­co­nexions corticais. A grandes liñas atopamos unha das funcións complexas no lóbulo parietal co caso da estereognosis (recoñecemento táctil sen a visión), en que se require dunha adecuada recepción do estímulo (transmisión); esta información é sintetizada e comparada con pegadas mnémicas sensoriais similares anteriores para así recoñecer o obxecto dado.

c) Vías eferentes: ademais das conexións intercorticais as vías eferentes diríxense en xeral á subcortiza e principalmente ao núcleo caudado; á protuberancia e cerebelo; ao mesencéfalo; ao tálamo; á formación reticular e aos corpos mamilares (hipotálamo).

Síntese. Advertimos neste centro unha especialización máxima no hom­­bre respecto ao resto dos mamíferos e doutras especies. A súa función prin­­cipal de asociación e elabo­­ración, xunto coa característica de diferir a súa resposta ante o estímulo, parecen dar unha idea xeral deste centro.