A experiencia persoal xorde pola sensación, pola imaxinación e polo recordo. Desde logo que tamén podemos recoñecer sensacións ilusorias, imaxes ilusorias e recordos ilusorios. Aínda o eu articúlase mercé á sensación, a imaxe e o recordo. E cando o eu percíbese a si mesmo, tamén traballa con estas vías, sexan verdadeiras ou ilusorias. Recoñécense as mesmas vías para toda operación posible da mente. Nestas vías calquera admite a existencia de erros, a existencia de ilusións, pero é máis difícil admitir a ilusión do eu, aínda que tal cousa é tamén comprobable e demostrable.
As tres vías do sufrimento e aquilo que rexistra o sufrimento, son para nós temas de especial interese. Examinaremos pois a sensación, a imaxe e o recordo e tamén aquilo que rexistra e opera con ese material, ao cal se lle chama “conciencia” (ou “coordinador”) e que ás veces é identificado co eu. Estudaremos as tres vías polas que chega o sufrimento e estudaremos tamén á conciencia que registra o sufrimento.
Por vía da sensación, da imaxinación e do recordo, experiméntase dor. Hai “algo” que experimenta esta dor. Leste “algo” que o experimenta, é identificado como unha entidade que, aparentemente, ten unidade. Esta unidade que rexistra a dor, está dada basicamente por unha sorte de memoria. A experiencia da dor é cotexada con experiencias anteriores. Sen memoria non hai cotexo, non hai comparación de experiencias.
As sensacións dolorosas son cotexadas con sensacións dolorosas anteriores. Pero algo máis: as sensacións dolorosas son proxectadas tamén, son consideradas nun tempo que non é o actual, nun tempo futuro. Si se lembran as sensacións dolorosas ou imaxínanse as sensacións dolorosas, deste lembrar e deste imaxinar tamén se ten sensación. Non podería a memoria provocar dor, non podría a imaxinación provocar dor si da memoria e da imaxinación non se tivese tamén sensación. Non só pola vía da sensación primaria directa tense rexistro, senón que tamén por vía da memoria tense rexistro, tense sensación. E por vía da imaxinación tense sensación. A sensación entón invade o campo da memoria, invade o campo da imaxinación. A sensación cobre todas as posibilidades desta estrutura que experimenta a dor. Todo está a traballar con sensación e con algo que experimenta, con algo que rexistra esta sensación. Chámese xa máis detalladamente sensación propiamente tal, chámese memoria, chámese imaxinación, sempre a sensación está á base; a detección dun estímulo está á base e algo que rexistra ese estímulo está no outro punto, no outro extremo desa relación.
Entre un estímulo e algo que rexistra ese estímulo, imos ter configurada esa primeira estrutura. E parece que esa estrutura vai a moverse, tratando de evitar eses estímulos doorosos. Estímulos que chegan e que son detectados; estímulos que son almacenados; novas situacións que se presentan e acción desa estrutura para evitar eses novos estímulos que están relacionados con datos anteriores. Estímulo que chega a un punto que recibe ese estímulo e desde ese punto, resposta ao estímulo. Si o estímulo que chega a ese punto é doloroso, a resposta tende a modificar ese estímulo. Si o estímulo que chega a ese punto non é doloroso senón que se experimenta como pracenteiro, a resposta tende a facer permanecer ese estímulo. É coma se a dor quixese o instante e o pracer quixese eternidade. É coma se houbese, con isto da dor e do pracer, un problema de tempos para aquel punto que o rexistra. Trátese de estímulos dolorosos ou pracenteiros eses estímulos almacénanse, guardanse nese aparello regulador de tempo que nós chamamos “memoria”. A estes estímulos que chegan, nós chamámoslles “sensacións”, pero eses estímulos que chegan, chegan non só do que poderiamos llamar “mundo externo” ao centro de rexistro, senón tamén chegan do mesmo “mundo interno” ao aparello de rexistro. Xa temos visto que se pode lembrar o doloroso, pódese lembrar o pracenteiro. Xa temos visto que se pode imaxinar o doloroso, pódese imaxinar o pracenteiro. E isto de lembrar e de imaxinar, non está ligado á sensación externa tan estreitamente como as outras sensacións primarias directas.
O esquema é simple: un estímulo que chega, unha resposta que se dá. Pero non simplifiquemos tanto como para considerar aos estímulos que chegan como pertencentes exclusivamente ao mundo externo desa estrutura. Si tamén hai estímulos no mundo interno desa estrutura, tamén debe haber respostas no mundo interno desa estrutura. A sensación en xeral, ten que ver co rexistro, co que chega á estrutura. A imaxinación, en cambio, ten que ver co que esa estrutura fai para achegarse ao estímulo si fose pracenteiro ou afastarse do estímulo si fose doloroso. Xa nesa imaxe está exposta a actividade fronte aos estímulos que chegan a esa estrutura. No seu momento, veremos máis detidamente isto da función con que cumpre a imaxe.
A memoria, na medida en que entrega datos pracenteiros ou dolorosos, mobiliza tamén á imaxinación e esta imaxinación mobiliza a esa estrutura nunha dirección ou noutra. Estamos a contar cun estímulo que chega, unha estrutura que recibe ese estímulo e unha resposta que dá esa estrutura. Este é un esquema moi simple: estímulo-aparello de recepción-centro de resposta.
O centro de resposta fai que fronte ao estímulo mobilícese esa étructura, non en calquera dirección senón nunha dirección máis ou menos precisa, e recoñecemos distintas actividades para responder a eses estímuos, distintas direccións, distintas posibilidades de resposta. Distinguimos pois entre distintos centros posibles para dar respostas posibles a distinto tipo de estimulación. Desde logo que todos estes centros de resposta van estar movidos na súa base pola dor e polo pracer, pero na actividade vanse a manifestar as respostas de distinto modo segundo que actúe un centro ou outro. A este mundo de estímulos que chega ímoslle a chamar o “mundo da sensación”. A isto que se expresa cara ao mundo da sensación ímoslle a chamar “resposta” (o que responde ao mundo da sensación, será chamado “centro de resposta”). Como as respostas son numerosas e diferenciadas e cada sistema de resposta ten o seu rango propio, imos distinguir diversos centros de resposta.
A toda esta estrutura que engloba o rexistro da sensación e a resposta a esas sensacións que chegan, a toda esta estrutura que se manifesta ímola a chamar “comportamento”. E imos observar que este comportamento non se manifesta dunha maneira constante, senón que sofre numerosas vairiacions segundo o estado en que se atope esa estrutura, segundo o momento en que se atope esa estrutura. Hai momentos en que esa estrutura percibe con máis nitidez o estímulo doloroso. Hai momentos en que parece non percibilo en absoluto. Hai momentos en que esa estrutura parece que estivese desconectada desas sensacións, que non tivese rexistro das sensacións dolorosas. Isto de rexistrar con maior ou menor intensidade as sensacións que chegan e isto de lanzar respostas con maior ou menor intensidade a eses estímulos que chegan, vai depender do estado xeral da estrutura. A ese estado chamarémolo xenéricamente “nivel de traballo” desa estrutura. Este nivel, segundo estéase nun momento ou noutro do seu proceso, vai permitir que se dean respostas máis aceleradas, máis intensas, respostas menos aceleradas, respostas apagadas.
Imos poñernos a revisar os nosos esquemas. (1)
Non se explica moito cando se di que o ser humano fai determiñadás cousas para satisfacer as súas necesidades. O ser humano fai determiñadas cousas para evitar a dor. O que sucede é que tales necesidades si non son satisfeitas provocan dor. Pero non é que alguén se mova por unha idea abstracta de satisfacer as súas necesidades. Si alguén se move é polo rexistro da dor. Estas cousas adoitan confundirse bastante e parece que estas necesidades primarias, si non se satisfán, son as que dan maior dor. É tan dolorosa a sensación de fame como outros tipos de sensacions que, si non se satisfán, van provocando unha tensión cada vez maior. Por exemplo, si a un ser humano violéntaselle ou quéimaselle algunha parte do seu corpo, experimenta dor e, por certo, trata de dar respostas a esta dor para o seu cesamento. Esta é unha necesidade tan grande como a de alimentarse, como a de comer, isto de facer algo para evitar que se intensifique a sensación dolorosa. Neste caso, este ser humano vai a tratar de fuxir daquilo que poña en perigo a estrutura do seu corpo. Ás veces, alguén ten rexistros dolorosos de fame e non ten fame. Pensa na fame que podería ter, pensa na fame que podería ter outro e a fame que podería ter outro dalle a el un rexistro doloroso, pero ¿que rexistro doloroso lle da?, ¿seica un rexistro doloroso físico? Non exactamente. El pode lembrar a fame, el está a falar da dor da fame, pero el non rexistra a dor da fame, el rexistra outro tipo de dor. E ese rexistro que ten da dor, pódeo mobilizar enormemente.
Por vía da imaxe, por vía do recordo, el pode experimentar también unha gama importante de dores e tamén de praceres. O sabe que alimentándose, satisfacendo as súas necesidades inmediatas, prodúcese esa particular distensión na súa estrutura. E el sabe que é interesante repetir esa distensión cada vez que esa tensión aumenta. Afecciónase a determiñadas formas de alimentación, habitúase a certas experiencias relaxadoras de tensións.
O estudo dos centros permite diferenciar actividades que o ser humano realiza, tratando primariamente de satisfacer as súas necesidades. Por outra banda, os niveis de conciencia explican a variación daquelas actividades conforme toda a estrutura estea a actuar vixílicamente, en semisoño, ou en soño.
E imos observar nesta estrutura, un comportamento que é a forma en que esta se vai a expresar fronte aos estímulos e segundo estea a operar un determiñado nivel de conciencia.
