- Niveis de traballo da conciencia. Ensoños e núcleo de ensoño.

Lembrando o esquema exposto anteriormente, non había máis que unha estrutura, un sistema de estímulos e un centro que daba unha resposta a eses estímulos. Ese centro logo especializábase en distintas franxas, eran franxas de actividades de resposta fronte aos estímulos. E en­tonces distinguiamos distintos centros, pero sabiamos tamén que estes centros variaban na resposta non só por variación de estímulos, senón que variaban na resposta polo estado no cal se atopaban eles mesmos. A ese estado no que se atopaban os centros nun momento dado, chamabámoslle nivel de traballo. Ese nivel de traballo, por tanto, ía modulando a actividade do centro nas súas respostas. Si o nivel de traballo era alto, a resposta cara ao mundo era máis eficaz, máis manifesta. Si o nivel de traballo era baixo, a resposta cara ao mundo non era tan eficaz.

Nesta estrutura atopamos o nivel de vixilia que favorece a ac­tividade cara ao mundo externo. Por outra banda, atopamos ao soño como un nivel que aparentemente bloquea a resposta ao mundo externo, aínda cando os estímulos parecen chegar plenamente ao dormente. E hai un nivel intermedio, o de semisoño, polo cal se transita ao conectar e desconectar co mundo externo.

Falamos dos niveis de traballo e referímonos a eles como a mobilidade interna que ten a estrutura da conciencia para responder os estímulos. Estes niveis teñen a súa propia dinámica e non se llos pode considerar como simples com­portas que se pechan ou abren. En realidade, mentres estase a traballar nun nivel, nos outros niveis segue existindo mobilidade con enerxía máis reducida. É dicir que si nos en­contramos, por exemplo, no nivel vixílico, o nivel de soño continúa traballando aínda que con actividade reducida. De esta sorte, existen fortes presións dos outros niveles fronte ao nivel que se expresa nese momento. Deste xeito, son nu­merosos os fenómenos propios da vixilia que están afec­tados por fenómenos dos outros niveis e son numerosos a fe­nómenos propios do soño que están afectados pola ac­ti­vidade dos outros niveis. Isto de concibir aos niveis, non como compartimentos estancos si­non como un conxunto de po­­ten­­ciais de traballo que están en dinámica si­multánea, ten importancia para logo entender fenómenos que cha­ma­remos de “rebotes” de contidos, de “presión” de contidos, etcétera.

Así como existen localizacións neuroendocrinas que regulan as actividades de resposta do ser humano (e aos que englobamos coa designación de “centros”), tamén existen localizacións que regulan aos niveis de traballo da conciencia. Efectivamente, certos puntos envían sinais para que se efectúe a actividade vixílica, de semisoño, ou de soño. Á súa vez, eses puntos que envían sinal, reciben instrucións de diferentes partes do corpo antes de poñerse a disparar as súas ordes, co que resulta un circuíto pechado. Noutras palabras: cando o corpo necesita do repouso nocturno, sumi­nis­tra datos a certos puntos que comezan a dar os seus sinais e entón o nivel de conciencia baixa… Non queremos meternos en ningunha das complicacións fisiolóxicas ou psicofisio­lóxgicas do caso, senón manexarnos en termos moi xerais (2). Cando se van acumulando determinadas sustancias no corpo, ou cando o traballo cotián provocou fatiga no corpo, estas sustancias e esta fatiga acumuladas dan sinais, fornecen sinais a un punto que as colecta. E este punto que recada eses sinais comeza a emitir tamén as súas mensaxes co cal o nin­­­­vel de conciencia baixa. Vai baixando este nivel ata que o su­xe­ito ex­perimenta soño e entra nese estado de soño co que comeza a etapa reparadora do circuíto. Por suposto que non se trata só de reparar ao corpo con isto da “baixada” do nivel de conciencia. A baixa do nivel de conciencia vai permitir que se produzan numerosos fenómenos complexos e non só de reparación. Pero en principio, podemos velo así. Á súa vez, cando o descanso fixo o seu efecto reparador, estes puntos comezan a enviar sinais ao punto de control que á súa vez emite os seus sinais para ir provocando o espertar. Tamén, estímulos externos ou fortes estímulos internos poden disparar o fenómeno e producirse a subida de nivel aínda cando o soño non cumpra co seu efecto reparador. Isto é ben evidente. O noso suxeito está a reparar, está a descansar, pero unha detonación á beira dos seus oídos provoca o espertar. Así que os ciclos vanse manifestando, os ritmos vanse expresando nestes niveis e teñen a súa rítmica propia, pero cando intervén un fenómeno que rompe os límites de limiar prodúcese o disparo desde ese centro de control interno e comeza o espertar fóra de ritmo.

No nivel de vixilia atopamos o mellor despregamento das actividades humanas. Os mecanismos racionais traballan plenamente e tense dirección e control das actividades da mente e do corpo no mundo externo.

No nivel de soño, en cambio, os mecanismos racionais vense moi diminuídos no seu traballo e o control das ac­tividades da mente ou do corpo é practicamente nulo. En momentos, o soño é netamente vexetativo e sen imaxes; en momentos o soño é coma se estivese baixo o predo­minio total, absoluto, do centro vexetativo e traballara so­a­men­te esa estrutura dando respostas a estímulos internos. Aí non hai imaxes que poboen a pantalla da con­ciencia; estase nun estado tal que chegan datos internos e “respóndese” a eses datos tamén internamente e todo isto vaino fa­cendo co seu automatismo característico, o centro ve­xe­ta­tivo. Pero logo comeza un ciclo de soño con ensoños, con imaxes, que máis adiante volvense a interromper co­me­zando outro período sen elas. Isto sucede cada noite. De ma­neira que aínda no nivel de soño, soño profundo, en­con­tra­­mos un estado plenamente vexetativo, sen imaxes e un estado onde as imaxes aparecen. Todo isto ten os seus ciclos e ritmos.

Diferenciamos, por suposto, entre niveis e estados. As imaxes do soño son moi veloces, teñen forte carga afec­­tiva e suxestionan fortemente á conciencia. O material destas imaxes está tomado da vida diaria aínda que ar­tellado caprichosamente. Isto de “caprichosamente” verase máis adiante que non é tan así, xa que chegando ao tema das conformacións alegóricas e doutro tipo nas producions oníricas, veremos que isto está sometido a un conxunto de leis bastante precisas. Pero por agora dicimos que as cousas se artellan caprichosamente. O soño serve para reparar ao corpo e para ordenar toda a masa de infor­ma­ción recibida durante o día. Ademais, serve para descargar numerosas tensións físicas e psíquicas.

No semisoño, mestúranse fenómenos dos outros dous niveis. Ao semisoño ascéndese do soño e a el chégase antes do espertar completo. Tamén en plena vixilia descéndese ao semisoño nos estados de fatiga e empézanse a verificar as mesturas de niveis. O nivel de semisoño é pródigo en fantaseos e longas cadeas de imaxes que cumpren coa función de descargar tensións internas.

O ensoño en vixilia non é un nivel senón un estado, no que imaxes propias do nivel de soño ou semisoño ábrense paso presionando á conciencia. Estes ensoños actúan, maniféstanse na vixilia por presión dos outros niveis. Iso ocorre coa finalidade de aliviar tensións. Pero tamén as ilusións en vixilia serven para compensar dificultades de situación ou necesidades que experimenta o suxeito. Isto, na súa última raíz, está emparentado co problema da dor e ese é o indicador interno e o rexistro interno que se ten cando non se pode expresar o suxeito no mundo e entón apa­recen imaxes compensatorias. Cando falamos de fan­taseo ou ensoño en vixilia non nos referimos ao nivel de semisoño, xa que o suxeito pode seguir realizando as súas actividades cotiás mecanicamente, “soñando esperto”, por así dicir. O suxeito non descendeu ao semisoño ou ao soño profun­do; o suxeito segue coas súas actividades cotiás pero, sen em­bargo, os ensoños em­piezan a roldar.

Observamos que a mente trasládase dun obxecto a outro, ins­tante tras instante. Que é moi difícil manter unha idea, un pensamento, sen que se filtren elemento alleos a eles, é dicir: outras imaxes, outras ideas, outros pensamentos. A estes contidos erráticos de conciencia, chamámolos “ensoños”. Estes ensoños ou divagacions, dependen das presións dos outros niveis, tamén de estímulos externos tales como ruídos; cheiros; formas; cores, etcétera, e de estímulos corporais como tensión; calor; fame; sede; incomodidade, etcétera. Todos estes estímulos internos e externos, todas estas presións que están a actuar nos outros niveis, maniféstanse formando imaxes e presionando ao nivel vigílico. Os ensoños son inestables e cambiantes e cons­tituen impedimentos ao traballo da atención.

Chamamos “ensoños secundarios” a aqueles que se dispa­ran co­ti­ámente e que teñen carácter situacional, é dicir, pasaxeiro. Un individuo que se atopa nunha situación, é sometido a un conxunto de presións ex­ternas e xorden respostas de ensoños secundarios; cambia a outra si­tuación e xorden outras respostas de ilusións secundarias. Consi­de­ra­mos a estes como ensoños secundarios ou situacio­nais porque dis­páranse en resposta, en compensa­ción de situacións máis ou menos precisas.

Pero existen outros ensoños de maior fixeza ou repetición que aínda varian­do denotan un mesmo clima mental, unha mesma “atmosfera” mental. Aquelas imaxes que xurdiron por única vez nunha situación dada e despois desapareceron son ben diferentes a estas outras imaxes que, aínda­ que cambiemos de situación, aparecen repetitivamente. Estes ensoños que non son secundarios poden cambiar tamén, ao seu modo. Pero teñen permanencia aínda que sexa nisto do clima mental, teñen un sabor similar. Como digresión, obsérvese que as palabras que estamos a usar son netamente sensoriais. Falamos de “clima”, coma se fose táctil a per­cepción dese fenómeno. Falamos de “sabor”, coma se puidésese de­­gus­tar un ensoño… xa volveremos sobre estas par­ticularidades máis adiante.

Ás veces estes mesmos ensoños aparecen nos fantaseos do se­misoño e tamén no soño nocturno. O estudo dos ensoños secundarios e dos ensoños nos outros niveis, serve para determiñar certo núcleo fixo de divagación que é un forte orientador de tendencias psíquicas. Noutras palabras, que as tendencias vitais dunha persoa, á parte das condicións que impoñen as circunstancias, están lanzadas a alcanzar esa imaxe, ese ensoño fixo que as guía. Este núcleo fixo vaise a manifestar como imaxe; esta imaxe vai ter a propiedade de orientar ao corpo, de orientar as actividades nunha dirección. A imaxe apunta nunha determinada dirección e alá vai toda a estrutura.

O núcleo de ensoño orienta a numerosas tendencias da vida humana nunha dirección non advertida claramente desde a vixilia e moitas das razóns que unha persoa puidese dar sobre algunhas das súas actividades, en realidade están movidas por ese núcleo e non están movidas por esas “razóns”; máis ben estas razóns son función dese núcleo. Consecuente­mente, os cambios no núcleo provocan cambios na orientación dalgunhas tendencias persoais. Sempre esta persoa segue buscando como satisfacer as súas necesidades, pero sempre este núcleo segue ponderando a dirección. Noutros casos, o núcleo queda fixado, queda adherido a unha etapa da vida, aínda que as actividades xerais váianse modificando. A este núcleo de ensoño non se llo visualiza senón que experiméntaselle como clima mental. As imaxes guían as actividades da mente e podemos rexistralas pero este núcleo de ensoño non é unha imaxe; este núcleo de ensoño é o que vai determiñar imaxes compensatorias. Así pois, o nú­cleo de ensoño non é unha imaxe senón que é ese clima mental que se experimenta. O núcleo vai motivar o produción de determiñadas imaxes que, consecuentemente, van levar a unha actividade.

Exemplo de núcleo negativo é un permanente sentimento de culpa, por exemplo. Un señor ten un permanente sen­ti­men­to de culpa. El non fixo ningunha cousa reprobable, ou si, pero o que el experimenta é este estado de culpa, el síntese culpable. El non ten ningunha imaxe pero experimenta ese especial estado de conciencia. Tomemos, noutro exemplo, o sentimento tráxico do futuro. Todo o que vai pasar vai saír mal. ¿Por que? Non se sabe. Tomemos ao sentimento con­­tinuo de opresión. O suxeito está oprimido, di que “non se atopa consigo mesmo” e sente que as cousas se lle veñen enriba… Non hai por que pensar, con todo, que todos os núcleos sexan negativos.

Os núcleos permanecen fixados durante anos, aparecendo os ensoños compensatorios de tales núcleos. Durante longo tempo estes núcleos están a operar. E van dando lugar ao nacemento de ensoños com­pen­sa­to­­rios. Así, por exemplo, si o núcleo que presiona constantemente é p­a­recido ao sentimento de abandono, si este suxeito atópase aban­do­nado, si este su­xeito atópase desprotexido, si experimenta ese sentimento de des­proteción e de abandono, é moi probable que xurdan en­soños com­pen­sa­torios de adquisición, de posesión e que estas imaxes guíen as actividades do suxeito. Seguramente, isto pasa non soamente no ámbito individual senón no ámbito social e en determiñados mo­mentos históricos. Seguramente, en épocas de fractura histórica au­men­tan estas imaxes de posesión desmedida, porque aumentan os cli­mas de abandono, os climas de desposesión, as faltas de referencias inter­nas.

Os ensoños secundarios dan respostas compensatorias a estímulos, sexan estímulos de situación ou de presións internas, porque a súa función é a de descargar as tensións pro­ducidas por estas dificultades internas. Por tanto, os ensoños secundarios son moi variables pero obsérvanse neles algunhas constantes. Pódese advertir que estes enso­ños viran ao redor dun clima particular. Estos ensoños van variando segundo a situación, vanse expresando de distinto modo, pero teñen algo en común. E iso en común que teñen fainos advertir a presenza dun clima particular que ten que ver con cada un deles. Ese clima común que teñen os en­­soños secundarios delata ao núcleo de gran fi­xeza que é o que non vira si­tua­cionalmente, senón que é o que permañece nas distintas situacións.

Nun dos exemplos mencioados, o suxeito está nunha situación que lle é sumamente ingrata e pensa que todo lle vai a saír mal. O cambeamos a unha situación que lle é sumamente grata e segue pensando que todo lle vai a saír mal. De maneira que aínda variando as situacións, ese clima segue presionando e segue disparando imaxes. Cando o nú­cleo de ensoño empeza a manifestarse como imaxe fixa, devandito núcleo co­mien­­za a variar por canto a súa tensión básica xa se orienta no sentido da descarga. Podemos usar unha figura explicativa: ao sol non se llo vei cando está arri­ba, ao sol véisello no ho­rizonte, á saída e á pos­ta do mesmo. Co núcleo de ensoño sucede o mesmo: non se llo vei en plena actividade aínda cando sexa máis forte na súa presión. Véisello can­do re­cién orixínase ou véisellle cando declina. O núcleo pode durar anos ou toda a vida, ou mo­dificarse por accidente. Tamén ao variar unha etapa vital pue­de cambiar o núcleo. Si este núcleo, si ese clima fixo xordeu é porque está relacionado con determiñadas tensións e ao cambiar a etapa vital esas tensións modifícanse considerablemente. A orien­tación da vida comeza a cambiar e a conduta experimenta mo­di­fi­ca­cions importantes. A orientación da vida cambia porque cam­biaron esas ilusións que dan dirección cara aos obxectos, e estes en­soños que dan dirección cambiaron por­que cambiou o clima que os determiña, e os climas cambiaron porque cambiou os sistema de tensións in­ternas, e o sistema de tensións cambiou por­que cambiou a etapa física do suxeito, ou porque xurdiu un accidente que provocou tamén o cambio no sistema de tensións.

Os centros que examinamos nalgúns casos dan ór­des a outros centros. Aqueles centros voluntarios, como o centro intelectual, dá ordes ás partes voluntarias dos outros centros, pero non ás partes involuntarias dos outros cen­tros e moito menos aos centros instintivos, particu­larmente ao centro vexetativo no seu traballo interno. Este centro in­telectual non dá ordes e si as da ninguén lle responde. Non va­ría a presión sanguínea, nin varía a circulación, nin varían os to­nos profundos porque o intelecto dea ordes. É ao revés a cousa. As presións internas que dan lugar ao nacemento do núcleo de ensoño, están ligadas ao funciona­mien­to dos centros instintivos. E por iso varían tales núcleos cos cambios de etapa fisiolóxica, do mesmo xeito que os accidentes físicos graves logran parecidos efectos. Así é que non cambian estes núcleos por ordes recibidas desde o centro inte­lec­tual, por exemplo, senón que cambian estes núcleos cando cam­bia a actividade vexetativa, polo cal é moi difícil modificar voluntariamente estes núcleos. Varían tales núcleos cos cambios de etapas fisiolóxicas. Dixemos, ademais, que os “shocks” emotivos poden tamén formar ou modificar un núcleo de presión interna xa que a parte involuntaria do cen­tro emotivo, segundo explicáramos, dá sinais a todos os cen­tros modificándoos na súa acción. Si o “shock” emotivo é intenso pode modificar por moito tempo o funcionamento do centro vexetativo. Exemplos hai a mares. Ese “shock” emotivo pode desa­tar, desde ese momento, un novo núcleo de presión aparecendo a compensación consecuente. Tamén os ensoños secundarios haberán de mostrar o xurdimento dun novo tema permanente, malia a súa variabilidade, e as procuras ou as intencio­nes vitais do suxeito orientaranse doutro xeito, variando tam­bién o seu comportamento no mundo. O suxeito recibiu un forte “shock” e a partir dese “shock” cambiou a súa vida. A par­tir dese “shock” cambiaron as súas actividades e as súas procuras vitais. Eses “shocks” emotivos poden actuar con tal forza que ademais provoquen alteracións serias nalgúns pun­tos do centro vexetativo xa que o centro emo­tivo, na sua par­te involuntaria, actúa sobre o centro vexeta­tivo e modifícao. “Shocks” que chegan a eses niveis de profundidade emo­ti­va poden provocar alteracións serias nalgúns puntos do centro vexetativo, aparecendo disfuncións e soma­tizacións. Somatizacións por acción emotiva, é dicir, enfermidades físicas causadas por accidentes emotivos.

Resumindo. Falamos dos niveis de conciencia dicindo que existen puntos corporais desde os cales se ma­­nexan estes niveis, así como hai outros puntos corporais que manexan os centros. Estes pun­tose corporais detectan se­ñales e dan sinais á súa vez para que o nivel de traballo desa estrutura suba ou baixe.

Dixemos que no nivel de vixilia as actividades intelectuais despréganse enormemente. Que no nivel de soño estas actividades diminúen considerablemente, aínda cuan­do as imaxes aumenten na súa poder. E que no nivel de se­misoño atópase isto mesturado.

Diferenciamos entre niveis de conciencia e estados en que se pode atopar un determiñado nivel. Dixemos que os ensoños que aparecen no nivel vixílico son produtos de tensións situacionais ou produtos das presións dos outros niveis. Así é que os ensoños que aparecen no nivel de vixilia non son indicativos de niveis, senón que re­flicten estados.

Falamos tamén de que estes ensoños situacionais ­teñen entre si algún tipo de relación. Unha relación que non vai pola imaxe, senón que vai polo clima. Esa relación de cli­ma que teñen os ensoños secundarios entre si per­mítenos falar dun núcleo de ensoño. Este núcleo de ensoño te­n grande fixeza e responde a tensións profundas. O núcleo varía con di­ficultade ao longo do tempo, pero hai de­termiñados “shocks” emotivos profundos que o poden bom­bardear e tamén os cambios de etapa vital provocan modificacións nel.

É o núcleo de ensoño o que orienta as tendencias da vida humana. Os ensoños secundarios dan respostas compensatorias a estímulos de situación e están invadidos polo clima do núcleo de ensoño. As pre­­sións internas que dan lugar ao nacemento do núcleo de ensoño es­tán ligadas ao funcionamento dos centros instintivos. Así que estes nú­cleos están ligados fortemente ao centro vexetativo e ao centro sexual. Son eles os que en realidade motivan o xurdimento do núcleo de ensoño.